مقدمـه
در جهان كنوني، موضوع دانش و فناوری روز بروز قويتر و توجه به آن حساستر مي شود؛ و در روند رو بـه تحول شگفت آور صنعت و هنـر موجود، علم «رایانه» (رایانه) منزلـت برجسته اي دارد و عموم مراكز علمي و تحقيقاتي و پژوهشي و همه شخصيتهـاي فرهنگي و علمي جهان را متوجه خويش كرده است.
امروزه، از رایانه در بسياري از كاربردهاي علمي و مهندسي و تجاري استفاده مي شود و رایانه ها ديگر به صنايع بزرگ و شركتها و دانشگاهها محدود نمي گردد؛ بلكه با عرضه ريز رایانه ها در اواسط دهه 1970 به صورت گسترده اي در دسترس عموم قرار گرفته و در بسياري از كشورهاي پيشرفته به گونه يكي از وسايل اساسي هر خانه در آمده اند.
در كشور مـا نيز رایانه هـاي شخصي و ريز رایانه هـا – به سبب ارزاني و کاراییهاي كاربردي زيادشان بازار بنسبت وسيعي را به دست آورده اند. بسياري از جوانان ما با بازيهاي رایانه اي درباره انواع ريز رایانه ها آشنايي پيدا كرده اند؛ اما يكي از اشكالات مهم كاربرد رایانه در كشور ما بیتوجهی به جنبه هاي طراحي ابداع در اين زمينه بوده است.
سامانه هاي رایانه اي مشتمل بر دو نوع بسيار متفاوت است:
1- سخت افزار(HARD WARE): همه اجزای لمس شدنی و مشاهده شدنی رایانه را سخت افزار گويند.
2- نـرم افزار(SOFT WARE) : اطلاعات لمس ناپذير كه در قالب دستورها و برنامه هاست و به سخت افزار فرمان مي دهد که چگونه عمل كند.
سخت افـزار:
بخشهاي اصلي و تجهيزات رایانه CPU)
بخش اصلـي هر رایانه است و به عبارت ديگر مغز رایانه محسوب مي شود، در حقيقت سرعت آن تـأثير زيادي در سرعت كلي رایانه دارد. اگر تاريخچه آن را بررسي كنيم، اولين پردازنده هايي كـه ساخته شد 8086 و بعد از آن با پيشرفت علم و فناوری بترتيب نمونه هاي 8088 و 80286 و 80386 و 80486 و سري «پنتيوم» به بـازار آمد. از «سي پي يو» هاي ديگر مي توان به « AMD » و «CYRIN» اشاره كرد. واحد سرعت سي پي يو مگـاهرتز است.
 «کش» (CACHE):
«كش» حافظه اي بسيار كوچك و سريع در سي پي يو است كه هر چـه مقدار آن در سي پي يو بيشتر باشد عملكرد سامانه سريعتر مي شود.
«مین برد» (MAIN BOARD):
همه قطعات الكترونيكي روي اين برد نصب مي شود و همه دستگاههـاي جانبي نيز به طريقي به آن مرتبط مي گردد. مي توان AGP وPCI  را بعضي از شكافهاي اين برد اصلي دانست كهAGP  براي سوار كردن كـارت گرافيك وPCI  براي سوار كردن مودم و كار صدا و … در نظر گرفته شده است.
«يو اس بي» (USB):
«يو اس بي» پرت جديدي محسوب مي شود كه سرعت بسيار بالايي دارد. از اين پرت هم اكنون در بردهاي جديد استفاده مي شود و براي اتصال دستگاهها به سامانه به كار مي رود؛ مانند: موس، چاپگر، صفحه كليد، … .
«وی جی ای» (VGA):
كارت گرافيك یا همان «وي جي اي» قطعه ای الكترونيكي است كه برخی از علامتها را براي نمايش در نمایشگر (مانيتور) مي فرستد. بعضي از بردها يا همان مادربردهـا كارت گرافيكشان « ON BOARD » است. اين بدان معناست كه اين قطعه الكـترونيكي روي خود مادربرد قرار مي گيرد.
کارت صدا (SOUND CARD):
اين قطعه ضبط و پخش صدا را بر عهده دارد كـه روي يكي از PCI هاي مادربرد نصب مي شود. اين قطعه هم مانند كارت گرافيك روي بعضي از مادربردها وجود دارد.
مودم (MODEM):
مودم وسيله اي است براي برقراري ارتبـاط بين دو رایانه؛ براي اين ارتباط، يك خط تلفن نيز لازم است.
در اينجا مي خواهيم با دو واژه آشنا شويم: «اکسترنال» و «اینترنال»؛ اینترنال به معناي قطعه ای است که در داخل «كيس» نصب مي شود؛ و اکسترنال به معنای قطعه ای است که در خـارج از فضاي كيس قـرار مي گيرد. اين حالت در مورد مودم و سي دي رام صدق مي كند.
مودمها بر دو نوع اکسترنال و اینترنال است. مودم براي اتصـال به شبكه جهاني اينترنت و فكس و… مورد استفاده قرار مي گيرد.
«فلاپی درایو» (FLOPPY DRIVE):
 براي نگهداري و جابجايي اطلاعات استفاده مي شود. البته گفتنی است كه اطلاعات با حجم كم را مي توان جـابجا كرد. هم اكنون، فـلاپيهاي موجود در بازار 44/1 مگابايت است.
«سی دی رام» (CD ROM):
با افزايش حجم اطلاعات، CD ROM به بـازار آمده و هم اكـنون DVD ROM وارد عرصه فناوری شده است. DVD ROM فضايي بيشتر از CD ROM دارد. با پيشرفت علم و فناوری، محصولات جديدي براي ذخيره سازي و انتقال اطلاعات به بازار عرضه شده است. اين محصولات «فلش مموری» ( FLASH MEMORY ) ناميده مي شود.
هارد دیسک (HARD DISK ):
در هارد ديسك ها، اطلاعات هميشه پايدار است و با خاموش شدن رایانه اطلاعات از بين نمي رود و تغييري نيز در آنها صورت نمي گيرد . هارد ديسك ها ظرفيت بالايي دارند. از جابجايي و تكان دادن و ضربه زدن به هارد ديسك ها به طور جدی  خودداري كـنید؛ زیرا هارد ديسك ها حساسيت بالايي دارند.
«نمایشگر» (MONITOR):
يكي از دستگاههاي خروجي رايج نمایشگر است كه اطلاعات را به صورت نرم افزاري در اختيار كاربر مي گذارد؛ نمونه هاي فراواني دارد و  LCDآخرين  نمونه آن است كه با كيفيت تصوير بسیار بالا در بازار وجود دارد. اندازه صفحه نمايش بر حسب اينچ است.
«كيس»(CASE):
كيس جعبه اي حاوي منبع تغذيه است. قطعاتي مانند  MAIN BOARDو RAM و CPU و … داخل کیس بسته مي شود.
«کی برد» (KEY BOARD):
يكي ديگـر ازدستگاههاي ورودي  کی برد است  كـه كاربر با آن اطلاعات و فرمانهاي دلخواه را به رایانه وارد مي كند.
 «موشواره» (MOUSE):
ابزاري است كه به كمك آن مي توان اشاره گري را كـه در صفحه نمايش وجود دارد به حركت درآورد و موضوعات دلخواه را انتخاب کرد يا به اجرا درآورد. موشواره انواع گوناگون دارد و معموليترين نوع آن 2 يا 3 كليد دارد.
 «پرینتر» (PRINTER) :
چاپگر وسيله ای خروجي است كه اطلاعـات را  روي كاغذ چاپ مي كند و انواع مختلفي دارد:
1-  سوزني
2- جوهر افشان
3- ليزري
چاپگرهاي سوزني از چـاپگرهاي قديمي محسوب مي شود و – در مقايسه با چـاپگرهاي امروزي – كيفيت خوبي ندارد. از چاپگرهاي جوهر افشان امروزه بيشتر استفاده مي شود و نسبت به چاپگرهاي سوزني كيفيت بالايي دارند؛ اما چاپگرهاي ليزري سرعت و كيفيت بالايي دارد و نظر همه كاربران را به خود جلب كرده است.
«اسکنر» (SCANNER) :
وسيله اي است كه تصويري از عكس یا نقاشي يا متنی را كـه در آن قرار می دهيم به رایانه ارسال می کند و – در صورت تمايل كاربر – آن را به صورت فايلی گرافيكي يا متني ذخيره می کند.
حافظه (MEMORY) :
محلي است براي ذخيره اطلاعات. رایانه انواع مختلفي از حافظه دارد كه در اينجا به بيان حافظه با دسترس تصادفي مي پردازيم:
«رم» (RAM) :
اين حافظه مجموع دستورها و داده هايي را، به همراه نتايج موقتي محاسبات انجام شده، نگهداري مي كند كه رایانه مشغول كار روي آنهاست. اين حافظه ناپايدار است؛ يعني با قطع برق پاك مي شود.
به رم «حافظه خواندني – نوشتني» نيز مي گويند.